1
Publicatiebeleid CBS
De taak van het CBS is om officiële statistieken te maken en de uitkomsten daarvan
openbaar te maken. Het CBS publiceert op verschillende manieren over deze uitkomsten.
Het onderwerp van deze notitie is het beleid dat het CBS daarbij hanteert. Een
transparant publicatiebeleid van het CBS draagt bij aan het vertrouwen in de statistiek.
In deze notitie is opgenomen op welke basisprincipes het publicatiebeleid is gebaseerd
en wat de juridische context is. De notitie is tot stand gekomen na interne evaluaties en
gesprekken met gebruikers en de Communicatieraad. Het advies van de Raad van
Advies van het CBS is verwerkt in deze notitie. De raad van advies onderschrijft de
uitgangspunten van het publicatiebeleid.
Wanneer de situatie daartoe aanleiding geeft, kan in individuele gevallen worden
afgeweken van het beleid. Dit is ter beoordeling aan de directeur-generaal. Hierbij is het
“pas toe of leg uit”-principe altijd van toepassing. Dit houdt in dat wanneer wordt
afgeweken van het generieke beleid, zal worden uitgelegd waarom het van belang
wordt geacht in dat specifieke en individuele geval af te wijken van de algemene
beleidsregel.
Het publicatiebeleid wordt jaarlijks door het CBS geëvalueerd en de resultaten van deze
evaluatie zullen worden voorgelegd aan de Raad van Advies. Naar aanleiding van eigen
evaluaties, vragen en feedback van gebruikers kan het CBS besluiten het geformuleerde
beleid aan te passen, als onderdeel van het algemene kwaliteitsbeleid van het CBS.
Vertrouwen in statistische informatievoorziening
Voor vertrouwen in de statistische informatievoorziening is professionele
onafhankelijkheid van het CBS een vereiste. De stelregel is dat het CBS zelf bepaalt
welke cijfers het wanneer en hoe publiceert.
Voor het goed functioneren van een democratische samenleving is de beschikbaarheid
van objectieve statistische informatie van hoge kwaliteit, die bovendien
gebruikersvriendelijk toegankelijk is, een essentiële voorwaarde. De officiële statistiek
kan haar rol alleen goed vervullen indien zij het vertrouwen geniet van burgers en
bedrijven. De statistieken moeten een gezaghebbende en onbetwiste reputatie hebben.
In de CBS-wet is vastgelegd dat de taak van het CBS is: het van overheidswege
verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en
het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek samengestelde
statistieken.1 Deze taak is in de Memorie van toelichting beschreven als het
vervaardigen van statistieken waaraan een aantoonbare behoefte bestaat. Ook is daar
omschreven dat het CBS uitdrukkelijk en ten principale de taak heeft om de uitkomsten
openbaar te maken.2
1 Artikel 3 CBS-wet. 2 Tweede Kamer, vergaderjaar 2001-2002, 28 277, nr. 3 (MvT), p.6. 2
Daarnaast is in de wet vastgelegd dat het CBS rechtspersoonlijkheid bezit,3 en dat de
directeur-generaal van de statistiek een zelfstandig bestuursorgaan (zbo) is,4 waarmee
het CBS hiërarchisch niet ondergeschikt is aan de minister.5
De directeur-generaal stelt het werkprogramma van het CBS vast en bepaalt tevens de
methoden waarmee de in de werk- en meerjarenprogramma's opgenomen
onderzoeken worden uitgevoerd en de wijze waarop de resultaten van die onderzoeken
worden openbaar gemaakt.6
Het CBS is op nationaal niveau wettelijk belast met de productie van Europese
statistieken.7 Dit betreft het grootste deel van het CBS-werkprogramma. Ook in de
Europese wet- en regelgeving zijn uitgangspunten van onafhankelijkheid,
onpartijdigheid, objectiviteit en betrouwbaarheid opgenomen om het vertrouwen in
Europese statistieken te vergroten.8 Zo stelt het statistische beginsel van professionele
onafhankelijkheid dat de ontwikkeling, productie en verspreiding van statistieken op
onafhankelijke wijze moet geschieden, zonder inmenging van politieke of andere
belangengroepen of van Unie- of nationale instanties.9 Dit brengt met zich mee dat de
directeur-generaal als enige beslissingsbevoegdheid heeft over de inhoud en het tijdstip
van statistische berichten en publicaties voor alle door de nationale statistische
instituten ontwikkelde, geproduceerde en verspreide Europese statistieken.10 Ook
houdt dit in dat de directeur-generaal geen instructies mag vragen noch aanvaarden
van andere private of overheidsinstellingen.11 De directeur-generaal en zijn
medewerkers onderhouden wel contacten met gebruikers van de statistiek over hun
ervaringen en behoeften.
Conform de Europese verordening over de statistiek leeft het CBS tevens de
Praktijkcode voor Europese statistieken na. Deze code is gebaseerd op vijftien
beginselen die betrekking hebben op het institutionele kader, het statistische
productieproces en de statistische output. Voor het publicatiebeleid van het CBS is met
name van belang dat er sprake is van professionele onafhankelijkheid ten opzichte van
andere private en overheidsinstellingen (beginsel 1); van statistische geheimhouding
door middel van privacywaarborgen en strenge protocollen voor toegang tot de
gegevens (beginsel 5); van onpartijdigheid en een objectieve, professionele en
transparante manier van werken waarbij alle gebruikers gelijk worden behandeld
(beginsel 6); van tijdigheid en punctualiteit bij het publiceren van gegevens door middel
3 Artikel 2 CBS-wet. 4 Artikel 2a CBS-wet. 5 Artikel 1 Kaderwet zbo. 6 Artikel 15 en 18 CBS-wet. 7 Artikel 4 CBS-wet. 8 Overweging 20 Verordening (EG) nr. 223/2009. 9 Artikel 2 lid 1 sub a Verordening (EG) nr. 223/2009. 10 Artikel 5 bis lid 2, sub a Verordening (EG) nr. 223/2009. 11 Artikel 5 bis lid 2, sub c Verordening (EG) nr. 223/2009 3
van een vast publicatiemoment (beginsel 13); en van toegankelijkheid en duidelijkheid van de statistische output (beginsel 15).12
Cijfers voor iedereen
Het doel van het publicatiebeleid van het CBS is om het (correcte) gebruik van relevante
cijfers te bevorderen.
CBS-cijfers zijn er om gebruikt te worden.13 Dagelijks deelt het CBS daarom zijn schat
aan informatie en kennis met andere overheden, politiek, wetenschap, media, het
bedrijfsleven en burgers. Hoe beter het CBS daarin slaagt, hoe meer maatschappelijke
debatten, onderzoek en besluitvorming gebaseerd kunnen worden op betrouwbare en
relevante statistische informatie. Bij gebruik van CBS-cijfers of –informatie is
bronvermelding verplicht.14
Het CBS maakt statistieken openbaar in verschillende vormen: via tabellen in de
databank StatLine die via de CBS-website te benaderen is, en daarop gebaseerde
publicaties, zoals nieuwsberichten en andere producties op de CBS-website. Deze
publicaties kunnen gepaard gaan met toelichting door CBS-deskundigen of met een
persconferentie. Daarbij kunnen externe deskundigen of bewindspersonen worden
uitgenodigd om aanvullend vragen van media, die niet op het werkterrein van het CBS
liggen, te beantwoorden, en eventueel te debatteren over de uitkomsten. De uitingen
van de externe deskundigen of bewindspersonen zijn voor eigen rekening en vallen
nadrukkelijk buiten de verantwoordelijkheid van het CBS.
De CBS-website en de StatLine databank zijn voor iedereen gratis toegankelijk. Voor de
diverse doelgroepen worden de statistieken aangeboden in verschillende vormen die
aansluiten bij hun behoeften. Zo is er speciaal lesmateriaal voor middelbare scholen en
zijn video’s beschikbaar met heldere uitleg van de statistische uitkomsten. Alle tabellen
in de StatLine databank zijn als open data beschikbaar. Het CBS biedt zoveel mogelijk
informatie ook in het Engels aan. Gebruikers kunnen informatie opvragen via de gratis
Infoservice. Voor vragen van de media heeft het CBS een aantal deskundigen die als
woordvoerders de uitkomsten kunnen toelichten.
12 Europese praktijkcode voor Europese statistieken d.d. 28 september 2011; artikel 11 Verordening (EG) nr. 223/2009
13 Beginsel 15 van de Europese praktijkcode voor Europese statistieken
14 Tenzij anders vermeld, is op de inhoud van de CBS-website de Creative Commons Naamsvermelding van toepassing.
Dit houdt in dat hergebruik van de inhoud van de site is toegestaan, mits CBS als bron wordt vermeld. Dit betekent dat
het verplicht is te vermelden dat de gegevens afkomstig zijn van het CBS. Bij het hergebruik en het citeren van de inhoud
mag niet de indruk worden gewekt dat het CBS zonder meer de strekking van het afgeleide werk onderschrijft of dat het
CBS instemt met de inhoud van het werk. Hergebruik is niet toegestaan indien bij een bepaald onderdeel (bijvoorbeeld
een document) staat aangegeven dat op dat onderdeel een auteursrechtelijke uitzondering van toepassing is.
De Creative Commons naamsvermelding is niet van toepassing op:
Rechten op het ontwerp en de stijl van de website. Dit behelst onder meer dat op generlei wijze de indruk mag
ontstaan dat een website waarop CBS-data gebruikt worden van het CBS afkomstig is dan wel dat deze aan de CBS
website is gelieerd.
Octrooirechten en merkrechten. Hieronder valt bijvoorbeeld het logo van CBS. Het logo van CBS, een logo dat daar
sterk op lijkt, of een logo dat daarop is gebaseerd, mag niet gebruikt worden zonder toestemming van CBS.
De rechten van anderen, zoals het portretrecht of privacyrecht.
4
Om de diverse doelgroepen in de samenleving rechtstreeks te bedienen gebruikt het
CBS niet alleen eigen communicatiemiddelen, maar werkt het ook samen met media
zoals dagbladen, online nieuwsplatforms en omroepen. Via die samenwerking krijgen
de media uitkomsten en daarop gebaseerde mediaproducties op een voor hen
efficiënte manier. Uitgangspunt hierbij is dat geen sprake is van exclusiviteit.
Conform de Praktijkcode Europese statistieken geldt ook bij werk in opdracht het
uitgangspunt dat CBS-uitkomsten voor iedereen op hetzelfde moment beschikbaar
komen. Aan de opdrachtgever kan voorinzage onder embargo worden verleend. Over
het moment en de wijze van publiceren (bijvoorbeeld alleen een tabel met uitkomsten
op de speciale sectie over Aanvullende Statistische Dienstverlening van de CBS-website,
een nieuwsbericht en/of andere publicitaire uitingen), worden vooraf schriftelijk
afspraken gemaakt tussen de opdrachtgever en het CBS. Hiermee wordt bereikt dat de
uitkomsten van het onderzoek niet bepalend zijn voor het al dan niet publiceren of de
wijze waarop wordt gepubliceerd. Deze schriftelijke afspraken betreffen dus ook de
eerste publicatie van betaalde opdrachten. Het CBS behoudt zich altijd het recht voor
om eventueel later, zelfstandig te publiceren over onderzoeksresultaten. De
opdrachtgever zal daarover vooraf worden geïnformeerd. Bovenstaande is opgenomen
in de algemene voorwaarden voor werk in opdracht.
Publicatiemoment
Van tevoren is bekend wanneer de uitkomsten gepubliceerd worden.
De publicatieplanning op de CBS-website geeft een overzicht van de data en tijdstippen
waarop uitkomsten openbaar gemaakt worden door middel van een nieuwsbericht.
Overige statistieken worden vanaf 0:00 uur ’s nachts in tabelvorm gepubliceerd in de
databank StatLine. Dit tijdstip hangt samen met de dagelijkse, reguliere technische
update van de databank die ‘s nachts plaatsvindt. De publicatieplanning wordt in ieder
geval wekelijks op vrijdag geactualiseerd. Deze planning bevat ook informatie over de
aard van de berichtgeving (het onderwerp, welke cijfers of de periode waarover wordt
gepubliceerd).
In Europese wetgeving is vastgelegd op welk moment of binnen welke periode
statistieken gepubliceerd moeten worden.15 Dit geldt bijvoorbeeld voor frequente,
regulier geproduceerde indicatoren zoals het BBP en de werkloosheids- en
inflatiecijfers. De publicatie van deze cijfers is lang van te voren geagendeerd in de
publicatieplanning.
15 Artikel 12 lid 1 sub d Verordening (EG) 223/2009; Beginsel 13 van de Europese praktijkcode voor Europese statistieken d.d. 28 september 2011; PUBLICATIEPLANNING
5
Meer in het algemeen worden nieuwe cijfers zo spoedig mogelijk gepubliceerd. Het
komt ook voor dat cijfers die reeds in de StatLine database beschikbaar zijn, op een
later moment in een andere publicatievorm, zoals een nieuwsbericht, naar buiten
worden gebracht. Gronden hiervoor zijn:
Inspelen op voorzienbare actualiteit. Voorzienbare actualiteit, mits het CBS beschikt
over relevante informatie over het onderwerp, kan een aanleiding zijn voor
publicaties. Voorbeelden zijn internationale vrouwendag, een staatsbezoek of een
handelsmissie van een overheidsdelegatie. In de praktijk blijkt dat er op zulke
momenten in de samenleving veel vraag is naar cijfers over dat onderwerp. Het
proactief inspelen op dit soort onderwerpen is voor het CBS ook een efficiënte
werkwijze, omdat het zo anticipeert op vragen vanuit de samenleving.
Naar aanleiding van vragen van gebruikers. Wanneer in de maatschappij specifieke
ontwikkelingen zijn, krijgt het CBS vaak veel vragen van media, politieke partijen,
burgers of publieke instellingen. Vaak is men ook geïnteresseerd in trends. Voor
beantwoording van deze vragen wordt gebruik gemaakt van cijfers die niet
noodzakelijkerwijs nieuw zijn. De enorme StatLine-database van het CBS is voor
veel partijen (ook voor professionele partijen als journalisten en
beleidsmedewerkers) niet zo toegankelijk dat men snel alle relevante informatie op
een rijtje heeft. CBS-experts helpen dan bij de beantwoording van deze vragen. In
de gevallen waarin er veel vragen komen over hetzelfde onderwerp kan het CBS
derhalve besluiten in het kader van voorlichting om zelf een bericht uit te brengen
met de gevraagde informatie, inclusief een toelichting. Hierdoor wordt informatie
niet exclusief aan de vrager, maar aan iedereen ter beschikking gesteld. Hiermee
vervult het CBS een maatschappelijke taak en wordt een correct gebruik van de
cijfers bevorderd.
Daarnaast publiceert het CBS nieuwe en reeds eerder beschikbare cijfers in de vorm van langer lopende publicatiereeksen met een vast publicatiemoment, of als verbreding of verdieping van eerder verschenen publicaties.
Zonder dat er een vraag door een externe partij aan het CBS over is gesteld, produceert
en publiceert het CBS geen statistieken als directe reactie op niet voorziene
actualiteiten in de samenleving of met als doel een bijdrage te leveren aan lopende,
actuele politieke debatten.
Het CBS neemt in al zijn berichten op wat de aanleiding van het publiceren van een
bericht is. Ook geeft het in berichten aan of er nieuwe cijfers worden gepresenteerd, of
dat het bericht is gebaseerd op (een nieuwe statistische analyse van) cijfers die al
eerder beschikbaar waren.
Het CBS laat zich bij het bepalen van publicatiemomenten niet leiden door wat wel of juist niet politiek opportuun wordt geacht.